موسیقی زیبای ایرانی مجموعه گسترده ای است از ملودی ها و نوا های روحبخش که نیاکان ما در طول چندین هزار سال سروده اند و  برای ما به ارمغان گُذاشته اند  .این ودیعه گرانبها گوشه های  فراوانی  دارد که هر یک از آنها  با گوشه ای   از روح ما هماهنگ است .  از کودکی تا به پیری بدان گوش میدهیم و چه  در شادی و غم،  وچه   در سرمستی و سرگشتگی سخنش را به جان میپذیریم،  و چقدر هم  لحن سحر آمیزی  دارد این موسیقی .  براستی این چه جادویی است که در لحن موسیقی ایرانی نهفته است؟   بدون شک بیشترین تاثیر آن در  ملودی های آن است که با روح ما  آشنا است، ولی شاید بدرجات متساوی لحن و بیان خود موسیقی هم تاثیری بسزا دارد ، یعنی گام یا کوک ویژه موسیقی ایرانی که بر خلاف موسیقی غربی  ثابت نیست و متناسب با حالت روحی یک قطعه  تغییر میابد.

 در موسیقی غرب دو گام استاندارد موجود میباشد که تمام نت های آنها در فواصل منظم از یکدیگر قرار گرفته اند.  این گزینش قراردادی و اختیاری به منظور آنست که در ارکستر های بزرگ  غربی ده ها و صد ها ساز مختلف  موسیقی بتوانند بسهولت با یکدیگر همنوایی کنند.  در موسیقی ایرانی نیز ما مشابه این دو گام را داریم، ولی چندین گام دیگرهم  داریم که  با گام موسیقی غربی سازگار نیستد. برای مثال به نمودار زیرین  توجه کنید که فواصل  نت ها رادر دو  گام متداول  غربی  با  گام  های  ایرانی مقایسه  میکند. نت هایی که با رنگ قرمز نشان داده شده اند با فواصل  منظم گام های غربی توافق ندارند.

نظرات (1) | مشاهده : 2048 | چاپ

در اینجا برای روشن شدن نکات بالا بدو مثال اکتفا میکنیم که هر دو آنها کوک هائیست که آقای رامین ذوالفنون در نواختن موسیقی ایرانی بر روی پیانو بکار میگیرد. این قطعات به منظور اندازه گیری دقیق فواصل بر روی پیانوی الکترونیکی اجرا شده است.  ایشان دارای سابقه  طولانی  در نواختن  پیانو به سبک استادِ شادروان مرتضی محجوبی بوده و سال هاست که  با کوکِ پیانو مأنوسند.

به عنوان اولين نفر ، نظر خود براي اين مطلب را بنويسيد. | مشاهده : 968 | چاپ

پیانویی که دارای  هفده صوت در اکتاو بوده و دارای تمام صوتهای ِ لازم ِ ایرانی باشد یافت نمیشود. خوشبختانه گام دیاتونیک ایرانی، مانند گام دیاتونیک اروپایی،  بر مبنای هشت نت اصلی ساخته شده که در آن نت اول و هشتم ١٢٠٠ سنت از یکدیگر فاصله دارند، با این تفاوت که هشت نتِ اصلی ایرانی از هفده نتِ نا معتدل ِ "کروماتیک ایرانی" انتخاب شده نه از دوازده صوت معتدل "کروماتیک اروپایی".  معضل ِ جا دادن هفده صوت  ایرانی در دوازده کلید پیانو را میتوان با ایجاد پنج گام دیاتونیک ِ نا معتدل، یا پنج کوک خاص حل کرد. این پنج کوک که هریک با نام یکی از دستگاه های موسیقی ایرانی شناخته میشوند و بیش از صد سال پیش در بین پیانو نوازان ایرانی رواج یافته است، باین قرا ر است:

1.کوک شور، معرف دستگاه نوا و دستگاه شور و چهار نغمه آن- دشتی، ابوعطا، بیات زند و افشاری
2.کوک ماهور، معرف دستگاه ماهور و دستگاه راست پنجگاه
3.کوک همایون معرف دستگاه همایون و نغمه های آن- اصفهان و شوشتری
4.کوک سه گاه معرف دستگاه سه گاه
5.و بالاخره کوک چهارگاه معرف دستگاه چهار گاه.

کوک پیانو به منظور اجرای موسیقی ایرانی  با وجود قدمت بیش از صد سال، هنوز به مرحله مشخصی نرسیده است و بستگی زیادی به انتخاب  سبک و حساسیت گوش ِ خودِ نوازنده دارد،  علاوه بر آن ساز های دیگر هم مجبور هستند خود را با پیانو وفق دهند. بعلاوه فواصلی که تا بحال مورد تائید نوازندگان ایرانی بوده، شامل  پرده، نیم پرده، ربع پرده،  سه چهارم پرده و پنج چهارم  پرده،  با اذعان همه نوازندگان اعدادی تقریبی اند. با دردست نداشتن وسایل اندازه گیری تنش  صوتی و  مقایسه آن با معیار های شناخته شده، کوک پیانوی سنتی امری کاملا ً خصوصی و شخصی بجا مانده است.  باوجود چالش های فوق میتوان وجوه مشترکی در روش کوک  پیانو بین نوازندگان سنتی مشاهده کرد.

به عنوان اولين نفر ، نظر خود براي اين مطلب را بنويسيد. | مشاهده : 1023 | چاپ

محدویت سازهای غربی در اجرای موسیقی ایرانی:

نواختن موسیقی سنتی ایران با پیانومعمولی کار دشواریست چونکه ساخت پیانو بر پایه دوازده صوت در هر هنگام (اکتاو) است در صورتی که در موسیقی سنتی احتیاج به هفده صوت است، یعنی اگر پیانو را از اول برای موسیقی سنتی ساخته بودند میبایستی پنچ کلید به هر هنگام اضافه میکردند که البته طول آن پیانو یک برابر و نیم بزرگترو چندین برابرگرانترمیشد.
 تمایز دیگر بین صوت های پیانو معمولی و اصوات سنتی ما، فاصله صوت ها از یکدیگراست. توضیح آنکه تنش  (فرکانس) یک کلید پیانو نسبت به تنش کلید قبل از آن ٠٥٩٤ /١ یا تقریبا شش در صد بیشتر است. باین ترتیب اگر از یک کلید پیانو، مثلا سل، شروع کرده و پس از طی دوازده فاصله بطرف بالا حرکت کنیم به کلید هنگام یا سل دیگری خواهیم رسید که تنش آن دوبرابر کلید سل اولی خواهد بود. ضریب  ٠٥٩٤ /١  در حقیقت ریشه دوازدهم عدد دو است یعنی عددی که چون دوازده مرتبه در خودش ضرب شود مساوی با عدد دو باشد. تصاعد تنش صوتی برمبنای یک ضریب مشخص که در تمام موسیقی غرب معمول است، یک حالت ِ تعادلی به موسیقی اروپایی میدهد که در موسیقی سنتی وجود ندارد و همین اعتدال درفواصل صوتی ِ موسیقی غربی است که همنوازی (هارمونی) را، دراجرای یک مجموعه بزرگی از آلات موسیقی، مثلا چون  یک سنفونی، آسان ساخته است.  در موسیقی ما بر عکس ِ موسیقی غرب تعادل صوتی بکاربرده نمیشود و فواصل صوتی تا اندازه ای منوط به دستگاه مورد نظراست، کما اینکه همنوازی بزعم آنچه که در غرب معمول است در موسیقی ما نایاب میباشد.  البته در موسیقی ما، مانند اکثر تمدن های دیگر دنیا، فاصله هنگام بوضوح مطرح است.

نظرات (1) | مشاهده : 1796 | چاپ